جمال رضايى
509
بيرجندنامه ( فارسى )
فصل سه برات و قربانى در اين فصل آيين و مراسم " برات " و " قربانى " بشرح زير آمده است : 1 - برات : واژهء " برات " به نوشتهء بسيارى از لغتنويسان كوتاه شدهء كلمهء " برائت " عربى است كه در فارسى ( و نيز در گويش بيرجند ) به معانى حوالهء كتبى ، چك ، سند و مانند آنها بهكار مىرود . برخى هم اين واژه را از " برّ / / برّ " تازى دانسته آن را " اعمال نيك و خيرات " معنى كردهاند . " برات " علاوهبر اين معانى در فارسى به روز چهاردهم و شب پانزدهم ماه شعبان نيز - كه فارسىزبانان آن دو را " روز چك " و " شب چك " مىخواندهاند - اطلاق شده و مىشود . در اين نوشتار معنى اخير واژهء " برات " مورد نظر است كه در بيرجند با گسترش معنى به روزهاى دوازدهم تا پانزدهم ماه شعبان گفته مىشود و هركدام از اين روزها را به جمعى از كسانى كه در همان سال در گذشته باشند اختصاص مىدهند . در دورهاى كه ما از آن سخن مىگوييم روز دوازدهم را " برات غريبان " ، روز سيزدهم را " برات شهيدان " و روز چهاردهم را " برات مردگان " مىخواندند و روز پانزدهم را " برات زندگان " بهشمار مىآوردند و اكنون نيز اين روزها به همين نامها خوانده مىشوند . روزهاى دوازدهم و سيزدهم شعبان يعنى " برات غريبان " و " برات شهيدان " در آن زمان آيينهاى خاصّى نداشت تنها عصر و نزديك غروب هر روز مقدارى " حلوا " ( نوعى كاچى شيرين ) از آرد گندم ، شيرهء انگور و روغن مىپختند و ميان همسايگان و آشنايان و بويژه مستمندان " بخش " مىكردند و آنان پس از خوردن اين مائده براى غريبان و شهيدان فاتحهاى